Antykoncepcja hormonalna

Antykoncepcja hormonalna to farmakologiczne środki pozwalające zapobiegać nieplanowanej ciąży dzięki zawartym w nim syntetycznym hormonom płciowym (odpowiednikom żeńskich hormonów płciowych). Obecnie antykoncepcja hormonalna przeznaczona jest jedynie dla kobiet. Środki hormonalne to najskuteczniejsze, odwracalne metody zapobiegania ciąży. Należą do nich między innymi tabletki antykoncepcyjne, minipigułki, plastry antykoncepcyjne, krążki dopochwowe i zastrzyki.

Hormonalne środki antykoncepcyjne można podzielić na środki złożone, zawierające dwa syntetyczne hormony płciowe - odpowiedniki estrogenu (etynyloestradiol) i progesteronu (progestageny) oraz jednoskładnikową antykoncepcję zawierającą wyłącznie progesteron.

Co warto wiedzieć o antykoncepcji hormonalnej?

Najpopularniejszym złożonym środkiem antykoncepcyjnym są dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne. Zawierają one etynyloestradiol oraz jeden progestagen, najczęściej jest to: lewonorgestrel, drospirenon, norelgestromin, gestoden lub dezogestrel. Stosuje się je codziennie, najczęściej robiąc 4 lub 7-dniową przerwę na tak zwane krwawienie z odstawienia. Na rynku dostępnych jest obecnie kilkadziesiąt rodzajów tabletek, które różnią się między sobą składem, ilością zawartych hormonów oraz schematem stosowania.

Do innych złożonych środków antykoncepcyjnych należą także:

  • Plaster antykoncepcyjny (transdermalny system antykoncepcyjny) - przykleja się go na skórę, a zawarte w nim hormony przenikają przez nią, przedostając się do krwiobiegu. Plaster zmienia się co 7 dni. Zawiera etynyloestradiol oraz norelgestromin.
  • Krążek dopochowy (pierścieni antykoncepcyjny) - aplikuje się go samodzielnie, raz w miesiącu do pochwy (podobnie jak tampon). Zawiera etonogestrel i etynyloestradiol, które przenikają do krwioobiegu przez pochwę.

Do Jednoskładnikowych hormonalnych środków antykoncepcyjnych, zawierających jedynie syntetyczny progesteron, zaliczyć można:

  • Minipigułki - zażywa się je codziennie o tej samej godzinie, przez 28 dni cyklu, bez robienia przerw pomiędzy poszczególnymi blistrami. Zazwyczaj zawierają dezogestrel, lewonorgestrel lub noretysteron
  • Zastrzyki antykoncepcyjne - wstrzykuje je lekarz lub pielęgniarka do mięśnia pośladkowego wielkiego lub mięśnia naramiennego. Stosuje się je raz na dwanaście tygodni. Zawierają medroksyprogesteron.
  • Implanty antykoncepcyjne (wszczepy podskórne) - to niewielkie pręciki zawierające progesteron, które wszczepia się pod skórę, skąd substancja czynna (lewonorgestrel, etonogestrel, nestoron lub nomegestrol) wchłaniane są do krwioobiegu. Działają przez trzy lata.
  • Hormonalna wkładka domaciczna - aplikuje ją lekarza ginekolog do jamy macicy. Zawiera mały pojemniczek z lewonorgestrelem, który stopniowo uwalnia hormony. Wkładka jest skuteczna przez 5 lat.

Jak działa antykoncepcja hormonalna?

Działanie złożonej antykoncepcji hormonalnej opiera się o trzy mechanizmy. Pierwszy polega na hamowaniu owulacji. Etynyloestradiol hamuje wydzielanie przez przysadkę mózgową folikulotropiny, co zapobiega dojrzewaniu pęcherzyków Graffa. Dzięki temu komórki jajowe nie zostają uwolnione do jajowodu i nie może dojść do zapłodnienia.

Drugi mechanizm antykoncepcyjny opiera się o zmianę gęstości śluzu szyjki macicy. Gęstszy śluz uniemożliwia plemnikom poruszanie się i przedostanie do jajowodu.

Dodatkowo złożona antykoncepcja hormonalna oddziałuje na strukturę endometrium. Nie dochodzi do pogrubienia ścianek macicy. Uniemożliwia to implantację zapłodnionej komórki i ciążę.

Jak działają złożone środki antykoncepcyjne

Mechanizmy działania antykoncepcji jednoskładnikowej są bardzo podobne do antykoncepcji złożonej. Skuteczność tych metod antykoncepcji opiera się przede wszystkim o zmiany konsystencji śluzu oraz wpływ na endometrium. Dodatkowo niektóre z tych metod (np. zastrzyk antykoncepcyjny, część minipigułek) podobnie jak złożone środki zatrzymują owulację.

Jakie są zalety stosowania antykoncepcji hormonalnej?

Antykoncepcja hormonalna jest jedną z najefektywniejszych metod zapobiegania ciąży, której regularne stosowanie redukuje ryzyko zapłodnienia do mniej niż 1%. Środki hormonalne przyczyniają się także do osłabienia bólów menstruacyjnych, zredukowania obfitości i czasu trwania miesiączek, a także zwiększenia regularności krwawień. Stosowanie tabletek antykoncepcyjnych, plastrów lub krążków dopochwowych może także przyczynić się do złagodzenia symptomów zespołu napięcia przedmiesiączkowego.

Zalety antykoncepcji hormonalnej

Profilaktyka raka endometrium

Korzyścią zdrowotną stosowania dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej jest zmniejszenie ryzyka wystąpienia dwóch poważnych nowotworów układu rozrodczego: raka endometrium i raka jajnika. Pozytywny wpływ złożonej antykoncepcji na profilaktykę tych nowotworów została udowodniona w licznych badaniach klinicznych (m. in The Cancer and Steroid Hormone Study z 1987 roku).

Wśród pacjentek stosujących złożoną antykoncepcję ryzyko wystąpienia nowotworu endometrium jest od 56% (u kobiet stosujących antykoncepcję min. 4 lata) do nawet 72% (u kobiet stosujących antykoncepcję min. 12 lat) niższe niż wśród innych kobiet. Jest to najprawdopodobniej związane z bezpośrednim działaniem złożonej antykoncepcji na endometrium (jednym z jej działań jest zapobieganie pogrubianiu się błony śluzowej macicy). Co ciekawe profilaktyczny wpływ na raka błony śluzowej macicy obserwuje się również u kobiet, które stosowały złożoną antykoncepcję w przeszłości (pozytywne działanie profilaktyczne widać nawet po 15-20 latach od zaprzestania stosowania antykoncepcji). Być może jest to spowodowane tym, że połączenie estrogenu i progestagenu ​​nieodwracalnie zmienia komórki endometrium, sprawiając, że przestają one być podatne na działanie rakotwórcze.

Profilaktyka raka jajnika

Stosowanie złożonej antykoncepcji hormonalnej zmniejsza również ryzyko wystąpienia raka jajnika o ok. 40%. Ponieważ choroba ta daje najgorsze rokowania spośród nowotworów dróg rodnych u kobiet, a ponadto zazwyczaj wykrywana jest w późnym stadium, kiedy na leczenie często jest już za późno, profilaktyczne znaczenie złożonych środków antykoncepcyjnych ma ogromne znaczenie.

Prawdopodobną przyczyną pozytywnego wpływu złożonej antykoncepcji na profilaktykę raka jajnika, jest zahamowanie przez przysadkę wydzielania gonadotropin, które pobudzają dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych i w konsekwencji hamują owulację.

Stopień ochronnego działania hormonów zawartych w COC jest wprost proporcjonalny do długości okresu stosowania tego rodzaju antykoncepcji. Korzystne różnice w zachorowalności na raka jajnika daje się zaobserwować jeszcze 15 lat (a nawet dłużej) od zakończenia stosowania tego rodzaju antykoncepcji. Znaczne zmniejszenie ryzyka wystąpienia raka jajnika u kobiet stosujących COC występuje zarówno w grupie kobiet nie będących nosicielkami zmutowanych genów BRCA1/2, jak i w grupie nosicielek tych genów

M. L. Medard , L. Ostrowska, Dwuskładnikowa antykoncepcja hormonalna a ryzyko wystąpienia raka narządów płciowych

Pozytywny wpływ na cykl miesiączkowy

Złożone środki antykoncepcyjne wykazują pozytywne działanie na cykl menstruacyjny kobiet. Ponieważ u kobiet stosujących złożoną antykoncepcję nie dochodzi do owulacji, nie występuje również okres. Krwawienie, które u kobiet stosujących hormonalną antykoncepcję zazwyczaj występuje zawsze tego samego dnia, jest to tak zwane krwawienie z odstawienia. Pojawia się ono zazwyczaj w przerwie pomiędzy blistrami tabletek, plastrami lub krążkami albo podczas zażywania tabletek placebo.Jest ono mniej obfite niż u kobiet niestosujących antykoncepcji. Dodatkowo nie towarzyszą mu dolegliwości bólowe, dlatego też antykoncepcja hormonalna może być stosowana leczniczo u kobiet cierpiących z powodu zbyt obfitych, bolesnych okresów.

Stosowanie złożonych środków antykoncepcyjnych może przynieść ulgę kobietom cierpiącym z powodu zespołu napięcia przedmiesiączkowego. Ich stosowanie łagodzi nieprzyjemne objawy występujące często przed miesiączką, takie jak bóle głowy i brzucha, biegunka, rozdrażnienie, nadmierny apetyt, czy problemy z koncentracją.

Należy pamiętać, że jednoskładnikowe środki antykoncepcje nie regulują cyklu menstruacyjnego. Ponadto mogą powodować działania niepożądane, takie jak nieregularne okresy, plamienie i krwawienie śródcykliczne lub zanik krwawienia.

Działanie antyandrogenne

Niektóre złożone środki antykoncepcyjne wykazują działanie antyandrogenne, dzięki temu mogą być wykorzystywane w leczeniu chorób spowodowanych nadprodukcją androgenów. Androgeny nazywane są męskimi hormonami płciowymi. Występują one naturalnie również w organizmach kobiet (wpływając m. in. na porost włosów, libido, pracę gruczołów łojowych), jednak ich poziom nie powinien być zbyt wysoki. Nadmiar androgenów może bowiem przyczyniać się do chorób takich jak trądzik, hirsutyzm (ciemne owłosienie na twarzy i ciele u kobiet), zespół policystycznych jajników, czy łysienie androgenowe. Stosowanie odpowiednio dobranych preparatów antykoncepcyjnych (np. tabletek Dianette) pozwala złagodzić te dolegliwości.

Pozostałe korzyści stosowania dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej

Wśród bogatej literatury naukowej opisującej badania na temat wpływu antykoncepcji hormonalnej na zdrowie, można odnaleźć także przykłady badań klinicznych które wykazały pozytywne skutki złożonej antykoncepcji na zmniejszenie ryzyka:

  • łagodnych chorób gruczołu sutkowego
  • choroby zapalnej miednicy mniejszej (o ok. 40%)
  • niedokrwistości z niedoboru żelaza (związane prawdopodobnie z mniejszymi ubytkami krwi podczas menstruacji)
  • torbieli czynnościowych jajników
  • rozwoju mięśniaków macicy (prawdopodobnie dzięki obecnym w duwskładnikowej antykoncepcji progestagenom)
  • ciąży pozamacicznej
  • zapalenia przydatków (jajników i jajowodów)

Pewne rodzaje tabletek antykoncepcyjnych stosowane są także w leczeniu zespołu policystycznych jajników oraz endometriozy (czyli przerostu błony śluzowej macicy).

Zalety stosowania jednoskładnikowej antykoncepcji hormonalnej

Jednoskładnikowa antykoncepcja hormonalna przeznaczona jest przede wszystkim dla kobiet, które z jakiś powodów nie mogą stosować złożonych preparatów. Nie udowodniono, aby stosowanie preparatów zawierających jedynie progesteron zwiększało ryzyko zakrzepicy, dlatego też preparaty te zaleca się kobietom po 35 roku życia oraz palącym papierosy. Mogą być również stosowane przez kobiety nadwrażliwe na działanie estrogenu.

Minipigułki to dobry wybór dla kobiet karmiących piersią, bowiem małe ilości progesteronu nie wpływają na ilość ani jakość pokarmu. Niewielkie ilości substancji czynnej przenikają do mleka matki, jednak nie powodują negatywnego wpływu na zdrowie i rozwój noworodka.

Wydaje się, że minipigułki nie powodują pogorszenia tolerancji węglowodanów, mają niewielki lub żaden wpływ na stężenie lipidów we krwi i nie powodują żadnych wykrywalnych zmian w funkcjonowaniu wątroby, krzepnięciu krwi i agregacji płytek, funkcji tarczycy lub regulacji przysadkowo-nadnerczowej. Nie ma dowodów łączących noretysteron ani lewonorgestrel (stosowanych w minipigułkach) z rakiem piersi, szyjki macicy lub endometrium. Progestogen może chronić przed rakiem endometrium. Nie odnotowano przypadków wrodzonej nieprawidłowości u niemowląt urodzonych przez kobiety przyjmujące minipigułkę przy poczęciu.

S. Graham, IS Fraser, The progestogen-only mini-pill

Zagrożenia dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej

Jedną z największych wad antykoncepcji hormonalnej jest konieczność bardzo regularnego i terminowego stosowania - wszystkie odstępstwa od normy mogą przyczynić się do obniżenia skuteczności leków. Krążki dopochwowe i plastry nie wymagają codziennej wymiany, dlatego prawdopodobieństwo popełnienia błędu w ich stosowaniu jest zatem mniejsze niż w przypadku tabletek antykoncepcyjnych. Należy pamiętać, że w niektórych przypadkach pominięcie jednej pigułki może wpłynąć na działanie leku.

Antykoncepcja hormonalna może także wywoływać skutki uboczne. Najczęstszymi działaniami niepożądanymi doświadczonymi przez kobiety stosujące antykoncepcję hormonalną są: bóle głowy, obniżenie popędu płciowego, wymioty, mdłości, retencja płynów, wahania wagi, pogorszenie stanu cery, ból i tkliwość piersi. Stosowanie pigułek antykoncepcyjnych może nieznacznie podwyższać ryzyko zachorowania na raka piersi, nadciśnienie oraz zakrzepicę.

Powikłania zakrzepowo-zatorowe

Stosowanie złożonych środków antykoncepcji hormonalnej (dwuskładnikowych pigułek, plastrów, krążków dopochwowych) zwiększa ryzyko powikłań zakrzepowo- zatorowych. Ryzyko to jest największe u kobiet, które wcześniej nie stosowały złożonych środków antykoncepcyjnych i są w pierwszym roku ich stosowania.

Zakrzepica to choroba w której dochodzi do powstawania zakrzepów blokujących naczynia krwionośne. Najczęściej dotyczy żył zlokalizowanych w nogach (zakrzepica żył głębokich kończyn dolnych). W przebiegu choroby może dojść do oderwania się fragmentu zakrzepu, który przemieszcza się i może prowadzić do zablokowania tętnic płucnych (zatorowość płucna). Stan ten jest śmiertelnie niebezpieczny, bowiem prowadzi do niewydolności krążenia, co może skończyć się zgonem. W rzadkich przypadkach zakrzepy mogą pojawić się również w naczyniach krwionośnych serca (co jest przyczyną zawału), a także w mózgu, prowadząc do jego udaru. Istnieje także niewielkie ryzyko wystąpienia zakrzepów w innych organach np. jelitach, wątrobie, oku oraz nerkach.

Choć do incydentów zakrzepowo-zatorowych w wyniku stosowania antykoncepcji dochodzi rzadko (4–5 kobiet na 10 000 w młodym wieku, 9–10 na 10 000 pacjentek powyżej 35 roku życia), jednak ze względu na bardzo poważne konsekwencje tej choroby nie należy lekceważyć ryzyka. Kobiety, u których prawdopodobieństwo zakrzepicy jest podwyższone (np. palące papierosy, które miały zakrzepicę żył lub tętnic w przeszłości, przebyły zawał serca lub udar mózgu, długotrwale unieruchomione, z wysokim ciśnieniem krwi) powinny wybrać inne metody antykoncepcji. Złożonych preparatów antykoncepcyjnych nie powinny również stosować pacjentki u których występuje zwiększone ryzyko zakrzepu tętnicy ze względu na:

  • ciężką cukrzycę z uszkodzeniem naczyń krwionośnych
  • bardzo wysokie ciśnienie krwi
  • bardzo wysokie stężenie tłuszczów we krwi (cholesterolu lub triglicerydów)
  • hiperhomocysteinemię

Większość danych epidemiologicznych sugeruje, że stosowanie złożonej antykoncepcji hormonalnej zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, w szczególności ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, która może prowadzić do zawału mięśnia sercowego i udaru mózgu. Warto jednak podkreślić, że według badań ryzyko poważnej choroby lub zgonu z powodu chorób układu krążenia, które jest związane ze stosowaniem złożonej antykoncepcji hormonalnej, dotyczy przede wszystkim starszych kobiet oraz tych, które palą papierosy. Co więcej ryzyko zakrzepicy u kobiet przyjmujących antykoncepcję hormonalną jest niższe niż u kobiet w ciąży.

Wyniki badań klinicznych wykazały, że pomimo iż stosowanie antykoncepcji hormonalnej zwiększa ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, ryzyko nie utrzymuje się wśród pacjentek, które zaprzestały stosowania tych środków. Ponadto ryzyko wśród pacjentek stosujących tę antykoncepcję nie rośnie wraz z dłuższym czasem stosowania.

Ryzyko wystąpienia zarówno zakrzepicy żył powierzchownych, jak i głębokich jest bezpośrednio związane z zawartością estrogenów: im wyższa zawartość estrogenów w danym środku, tym większe jest ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.

Ryzyko zawału serca i udaru związane ze stosowaniem tabletek antykoncepcyjnych jest silnie uzależnione od wieku i obecności innych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, takich jak palenie papierosów, nadciśnienie i cukrzyca.

N. C. Lee, H. B. Peterson, S. Y. Chu, Health Effects of Contraception

Ryzyko nadciśnienia

Badania dowodzą, że stosowanie doustnej, złożonej antykoncepcji hormonalnej u większości kobiet powoduje nieznacznie zwiększenie ciśnienia krwi (ok.1 do 2 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego i ok. 5 mm Hg dla ciśnienia skurczowego). Dlatego też stosowanie antykoncepcji hormonalnej zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego (od 3 do nawet 6 razy). Ryzyko to rośnie wraz z wiekiem oraz dłuższym czasem stosowania antykoncepcji. Z tego powodu kobiety, które zdecydują się na antykoncepcję hormonalną powinny regularnie mierzyć ciśnienie krwi. Znaczny wzrost wyników pomiaru jest sygnałem do niezwłocznej wizyty u lekarza, który może zadecydować o zmianie metody zapobiegania ciąży.

Ryzyko wystąpienia nowotworów

Zdaniem niektórych naukowców stosowanie złożonej antykoncepcji hormonalnej może nieznacznie zwiększać ryzyko wystąpienia nowotworów między innymi szyjki macicy oraz piersi. Z drugiej strony chroni przed innymi nowotworami, takimi jak rak jajnika i rak endometrium. W publikacji pt. Dwuskładnikowa antykoncepcja hormonalna a ryzyko wystąpienia raka narządów płciowych badacze zestawili ze sobą pozytywny i negatywny wpływ stosowania dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej na ryzyko wystąpienia raka narządów płciowych u kobiet. Wyniki tego zestawienia zostały ukazane w poniższej tabeli.

Wpływ antykoncepcji hormonalnej na ryzyko nowotorów
Typ nowotworu Zmniejszenie ryzyka Zwiększenie ryzyka
Nowotwór jajnika 40%
Nowotwór endometrium 56-72%
Nowotwór piersi Nieznaczne zwiększenie (odsetek trudny do ustalenia)
Nowotówr szyjki macicy Nieznaczne zwiększenie (odsetek trudny do ustalenia)

Nowotwór wątroby

Badania epidemiologiczne wyraźnie wskazują, że stosowanie antykoncepcji hormonalnej zwiększa ryzyko gruczolaka wątrobowokomórkowego - rzadkiego, łagodnego nowotworu wątroby. Chociaż jest to łagodna odmiana nowotworu, gruczolak może ulec zezłośliwieniu. Ponadto może być przyczyną poważnego krwotoku z brzucha, a w konsekwencji śmierci (w ok. 8% przypadków).

Wśród kobiet w wieku rozrodczym, które nigdy nie stosowały doustnych środków antykoncepcyjnych lub używały je przez krótki czas gruczolak wątrobowokomórkowy występuje u 1 do 1,3 na milion kobiet w wieku od 16 do 44 lat (w ciągu roku). Długoterminowe stosowanie antykoncepcji hormonalnej zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia gruczolaka: u kobiet, które stosowały taką antykoncepcję 3 lata lub dłużej, ryzyko choroby jest 100-krotnie wyższe niż wśród kobiet, które stosowały ją rok lub mniej. Zwiększone ryzyko jest, zdaniem naukowców, bezpośrednio związane z czasem stosowania, wiekiem użytkownika i zawartością estrogenów w danym preparacie.

Wciąż jednak, nawet wśród kobiet długotrwale stosujących złożoną antykoncepcję, gruczolak występuje rzadko. Wśród pacjentek, które stosowały doustne środki antykoncepcyjne przez 5 lat lub dłużej, ryzyko wystąpienia nowotworu wątroby szacuje się na ok. 2 przypadki na 100 000 kobiet stosujących antykoncepcję.

Nowotwór szyjki macicy

Naukowcy wciąż dyskutują o tym, czy stosowanie antykoncepcji hormonalnej zwiększa ryzyko raka szyjki macicy i piersi. Niektóre badania kliniczne nie wykazały żadnego wpływu na prawdopodobieństwo zachorowania na raka, podczas gdy inne wykazały niepokojący wzrost ryzyka. Ponieważ raki piersi i szyjki macicy są dwoma najczęstszymi nowotworami dotykającymi kobiety, producenci środków antykoncepcyjnych i epidemiolodzy intensywnie poszukują odpowiedzi na pytanie o wpływ antykoncepcji hormonalnej na zachorowalność na te nowotwory.

Do chwili obecnej nie ustalono żadnego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy stosowaniem antykoncepcji hormonalnej, a rakiem szyjki macicy. Z 15 głównych badań epidemiologicznych 8 nie wykazało zwiększonego ryzyka wystąpienia nowotworu szyjki macicy, a 7 pokazało znacznie zwiększone ryzyko ogólne lub wzrostowe w niektórych podgrupach użytkowników. Przynajmniej niektóre z rozbieżności w wynikach badań mogą wynikać z problemów metodologicznych napotkanych w różnych projektach badawczych, takich jak:

  • Pominięcie czynników dodatkowych np. pewnych zachowań seksualnych, które mogą zwiększać ryzyko tego nowotworu (wczesne rozpoczęcie współżycia, duża liczba partnerów seksualnych, duża liczba partnerek seksualnych obecnego partnera).
  • Wyższa rozpoznawalność tej choroby wśród kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną, ze względu na częstsze badania cytologiczne w tej grupie kobiet.
  • Przypadki fałszywie dodatnich wyników badań cytologicznych w wyniku zwiększonej liczby badań przesiewowych wśród kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną.
  • Nieodpowiedni dobór kobiet do grupy porównawczej - np. dobór kobiet stosujących jako antykoncepcję prezerwatywy, które zmniejszają zachorowania na raka szyjki macicy.

Wyniki ostatnich badań dotyczących związku stosowania antykoncepcji hormonalnej z występowaniem raka szyjki macicy są wciąż sprzeczne, pomimo że brano w nich pod uwagę większość potencjalnych problemów metodologicznych. Złożone środki antykoncepcji hormonalnej prawdopodobnie nie zwiększają radykalnie ogólnego ryzyka dysplazji szyjki macicy lub raka, jednakże ich długotrwałe stosowanie lub stosowanie przez określone podgrupy kobiet może zwiększać ryzyko choroby. Ponadto wciąż niewiele wiadomo na temat zależności między stosowaniem złożonej antykoncepcji hormonalnej a zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego, który jest przyną nowotworu szyjki macicy. Potrzebne są dalsze badania kliniczne, które pozwolą lepiej wyjaśnić te złożone relacje.

Niezależnie od tego, czy antykoncepcja hormonalna faktycznie zwiększa ryzyko wystąpienia raka szyjki macicy, stosujące ją kobiety powinny regularnie przechodzić badania cytologiczne, aby wykluczyć ryzyko choroby, a w razie jej rozwoju rozpocząć leczenie w jak najwcześniejszym stadium, co zwiększa szanse na wyleczenie.

Nowotwór piersi

Podobnie jak w przypadku wpływu antykoncepcji hormonalnej na raka szyjki macicy, jej wpływ na ryzyko wystąpienia nowotworów piersi budzi kontrowersje wśród naukowców. W ponad 15 badaniach opublikowanych w latach 70. i 80. stwierdzono, że ogólnie stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych nie zwiększa ani nie zmniejsza ryzyka raka piersi u kobiet. W badaniu CASH z 1986 roku, przeprowadzonym w 8 stanach USA , wzięło udział 4711 kobiet u których niedawno zdiagnozowano raka piersi. Do grupy kontrolnej przydzielono 4667 pacjentek. W badaniu nie stwierdzono zwiększonego ryzyka raka piersi także wśród kobiet, które stosowały złożone środki antykoncepcyjne powyżej 15 lat. Analizy nie wykazały również wzrostu prawdopodobieństwa wystąpienia nowotworu u kobiet stosujących tabletki antykoncepcyjne, nawet wśród podgrup kobiet z wysokim ryzykiem tej choroby.

Z drugiej strony w 1986 roku opublikowano badania, przeprowadzone w Skandynawii, które wykazały zwiększone ryzyko (nawet dwukrotnie) przedmenopauzalnego raka piersi u kobiet, które stosowały doustne środki antykoncepcyjne powyżej 12 lat.

Metaanaliza 54 różnych badań nad wpływem antykoncepcji hormonalnej na ryzyko wystąpienia raka piersi, wykazała, że stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych nieznacznie zwiększa ryzyko względne nowotworu (RR=1,24). Ryzyko to zmniejsza się wraz z czasem, który mija od zaprzestania stosowania antykoncepcji. Warto ponadto zaznaczyć, że ta choroba rzadko występuje u kobiet poniżej 40 roku życia.

Zdaniem badaczy częstsze rozpoznawanie raka piersi wśród kobiet stosujących złożoną antykoncepcję hormonalną może być spowodowane częstszymi badaniami w tej grupie kobiet. Kobiety stosujące środki antykoncepcyjne na receptę częściej odwiedzają ginekologa i robią badania kontrolne, dlatego też rak w tej grupie pacjentek jest zazwyczaj rozpoznawany na wcześniejszym etapie niż wśród innych kobiet.

Inne działania niepożądane dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej

Stwierdzono, że obecne stosowanie tabletek antykoncepcyjnych obniża tolerancję glukozy u większości kobiet, chociaż spadek ten wydaje się być niewielki, niezwiązany z czasem stosowania i występuje w połączeniu z innymi czynnikami ryzyka upośledzenia tolerancji glukozy. Spadek tolerancji glukozy jest związany z zawartością estrogenów w komórkach tłuszczowych. Tabletki antykoncepcyjne zawierające etynyloestradiol w dawce mniejszej niż 50 mcg (pigułki III i IV generacji) nie wydają się istotnie zmniejszać poziomu tolerancji glukozy.

Stosowanie złożonych tabletek antykoncepcyjnych może zwiększać ryzyko kamicy pęcherzyka żółciowego. Zdaniem naukowców choroby pęcherzyka wśród kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną dotyczy przede wszystkim pacjentek z grupy ryzyka. Złożona antykoncepcja hormonalna może być przyczyną tzw. żółtaczki cholestatycznej.

Większość najczęstszych patologii stwierdzanych u pacjentek stosujących antykoncepcję hormonalną wynika z zastoju żółci, tzw. cholestazy. Estrogeny mają zdolność do gromadzenia się w hepatocytach, czyli komórkach wątroby, powodując znaczne zmniejszenie przepuszczalności błony komórkowej. Konsekwencją tego jest nieadekwatna hydratacja, czyli nawodnienie komórek, żółć staje się nadmiernie zagęszczona. Jeżeli w składzie tabletek jest także progesteron, to zastój żółci wynika z upośledzonej kurczliwości dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego. Świąd skóry i żółtaczka to typowa manifestacja kliniczna cholestazy

A. Żalińska, Antykoncepcja hormonalna a choroby wątroby

Wśród innych działań niepożądanych złożonej antykoncepcji wymienia się ponadto skutki uboczne, które przemijają po zaprzestaniu przyjmowania środka. Należą do nich między innymi: zmiany libido (wzrost lub spadek), bóle głowy i migreny, wymioty, biegunka, zmiany nastroju. Stosowanie złożonych środków antykoncepcyjnych może powodować także niekorzystne reakcje skórne w tym trądzik i wypadanie włosów.

Wśród pacjentek stosujących antykoncepcję hormonalną obserwuje się zmiany w krwawieniu (w tym wtórny brak miesiączki). Na początku stosowania złożonej antykoncepcji hormonalnej często pojawiają się plamienia lub krwawienie międzymiesiączkowe oraz ból piersi. Te skutki uboczne zazwyczaj mijają po trzech miesiącach stosowania środka, kiedy organizm przyzwyczai się do przyjmowanych hormonów.

Stosowanie złożonej antykoncepcji hormonalnej może także zwiększać ryzyko wystąpienia infekcji narządów płciowych, m. in. kandydozy pochwy i sromu, zapalenia pochwy oraz występowania upławów. Ponadto u pacjentek stosujących antykoncepcję hormonalną częściej obserwuje się zakażenia bakteriami chlamydia trachomatis .

Zagrożenia jednoskładnikowej antykoncepcji hormonalnej

Ryzyko wystąpienia nowotworów

Stosowanie dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej, zawierającej tylko progestagen (minipigułki, zastrzyki, implanty, wkładki domaciczne) może zwiększać ryzyko zachorowania na pewne nowotwory, podobnie jak złożone środki antykoncepcyjne. Ryzyko wystąpienia raka piersi u pacjentek stosujących jednoskładnikową antykoncepcję jest prawdopodobnie nieznacznie podwyższone, choć może to wynikać z większej wykrywalności tej choroby u pacjentek, ze względu na częstszą liczbę badań profilaktycznych w tej grupie kobiet. Nowotwór piersi u pacjentek stosujących tabletki antykoncepcyjne jest zazwyczaj wykrywany na wcześniejszym etapie rozwoju niż u kobiet, które nie stosują antykoncepcji hormonalnej.

W 1986 r. opublikowano wyniki z badania kliniczno-kontrolnego przeprowadzonego przez WHO dotyczącego związku między zastrzykiem progesteronowym zastrzykiem domięśniowy (Depo-Provera) a rakiem piersi. Nie zaobserwowano wzrostu ryzyka nawet wśród kobiet, które długoterminowo stosowały iniekcje.

Ponieważ antykoncepcja progestagenowa jest mniej popularna niż złożona, naukowcom trudniej jest zbadać wystarczającą liczbę kobiet, aby jednoznacznie stwierdzić czy mają one jakikolwiek wpływ na rozwój raka piersi. Opierając się na niewielkiej liczbie badań, obecnie uważa się zazwyczaj, że minipigułka wpływa na ryzyko zachorowania na raka w taki sam sposób, jak pigułka złożona. Istnieją jednak również badania, które sugerują, że preparaty zawierające tylko progestagen nie zwiększają ryzyka raka piersi (np. Progestin and Breast Cancer Risk: A Systematic Review). Do czasu, kiedy nie zostaną przeprowadzone większe badania, nie można jednoznacznie stwierdzić, czy progestagen niepołączony z etynyloestradiolem podwyższa ryzyko wystąpienia raka piersi.

Podobnie wygląda stan wiedzy naukowej w przypadku ryzyka wystąpienia raka wątroby, u kobiet stosujących antykoncepcję progestagenową. Część naukowców twierdzi, że nie powodują one zmian w funkcjonowaniu wątroby (np. The progestogen-only mini-pill), jednak producenci tabletek podają informację, że "Nie można wykluczyć biologicznego wpływu progestagenów na raka wątroby." Również tu potrzebne jest wykonanie większych badań, które pozwoliłby wykluczyć lub potwierdzić zwiększenie ryzyka raka wątroby wśród kobiet stosujących antykoncepcję progestagenową.

Nie ma również wiarygodnych dowodów naukowych, które pozwoliły potwierdzić lub wykluczyć wpływ antykoncepcji progestagenowej na raka szyjki macicy oraz raka endometrium. Analiza opisanego wcześniej badania WHO nad ryzykiem nowotworu wśród pacjentek stosujących zastrzyki progestagenowe, wykazała, że ​​ryzyko inwazyjnego raka szyjki macicy było nieznacznie wyższe dla pacjentek długotrwale stosujących Depo-Provera, niż dla kobiet niestosujących antykoncepcji hormonalnej.

W 2015 roku media zaczęły informować, że mini-pigułka może powodować nowotwory mózgu. Stwierdzenie to oparte zostało na wynikach duńskiego badania, które zostało opublikowane w British Journal of Clinical Pharmacology. Naukowcy przebadali 317 kobiet z rzadkim typem nowotworu mózgu zwanych "glejakiem". Okazało się, że częstość występowania tego stanu była 2,4 razy większa u pacjentów, którzy zażywali minipigułkę. Nie musi to jednak wcale oznaczać, że stosowanie minipigułek jakkolwiek zwiększa ryzyko wystąpienia glejaka, bowiem guz ten występuje bardzo rzadko, trudno więc o wiarygodne wyniki badań. Liczba kobiet, stosujących tabletki, które wzięły udział w badaniu była niewielka. Ponato minipigułka jest często przepisywana kobietom z nadwagą, która sprzyja powstawaniu nowotworów.

Ryzyko wystąpienia choroby zakrzepowo-zatorowej

Podobnie jak w przypadku nowotworów, naukowcy nie stwierdzili jednoznacznie, czy antykoncepcja oparta na progestagenach zwiększają ryzyko choroby zakrzepowo-zatorowej. Powszechnie uważa się je za bezpieczniejsze niż środki dwuskładnikowe i są przepisywane np. kobietom palącym papierosy. Jednak obecnie występując zakrzepica stanowi przeciwwskazanie do stosowania pigułek, a kobiety u których stwierdzono podwyższone ryzyko tej choroby powinny regularnie przechodzić badania, jeśli zdecydują się na stosowanie minipigułek.

W przeprowadzonej w 2012 roku metaanalizie badań nad wpływem antykoncepcji progestagenowej na ryzyko wystąpienia żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej Assessing the risk of venous thromboembolic events in women taking progestin-only contraception: a meta-analysis naukowcy stwierdzają, że:

Publikowane dane oceniające ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej u kobiet stosujących antykoncepcję progestagenową są ograniczone. W tej metaanalizie ośmiu badań obserwacyjnych stosowanie antykoncepcji wyłącznie progestagenowej nie wiązało się ze zwiększonym ryzykiem żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej w porównaniu z osobami, które nie stosowały hormonalnej antykoncepcji. Potencjalny związek między iniekcyjnymi progestagenami a zakrzepicą wymaga dalszych badań.

S. Mantha, R. Karp, V. Raghavan, N. Terrin, K A Bauer, J. I. Zwicker, Assessing the risk of venous thromboembolic events in women taking progestin-only contraception: a meta-analysis

Inne działania niepożądane jednoskładnikowej antykoncepcji hormonalnej.

Najczęstszym efektem ubocznym stosowania jednoskładnikowej antykoncepcji hormonalnej jest jej wpływ na cykl miesiączkowy. Krwawienie często występuje nieregularnie, często zdarza się także krwawienie lub plamienie w trakcie cyklu. Miesiączka może także w ogóle nie występować. Brak krwawienia jest dla wielu kobiet niepokojący i generuje stres, ponieważ obawiają się one, czy nie są w ciąży. W niektórych przypadkach krwawienie jest częstsze i bardziej intensywne niż występowało przed rozpoczęciem stosowania antykoncepcji hormonalnej. Zmiany krwawienia są najczęstszym powodem rezygnacji przez kobiety z tej formy antykoncepcji.

Kobiety stosujące minipigułki często zgłaszają ponadto działania niepożądane takie jak:

  • zmiany nastroju, nastrój depresyjny
  • zmniejszone libido
  • bóle głowy
  • nudności
  • trądzik
  • ból piersi

Uważa się ponadto, że stosowanie jednoskładnikowej antykoncepcji hormonalnej może powodować wystąpienie torbieli czynnościowych jajników. Z reguły torbiele czynnościowe zanikają samoistnie. Ich pojawianie się często jest bezobjawowe, czasami może powodować ból brzucha. W rzadkich przypadkach należy je usunąć chirurgicznie.

Progestagenowe środki antykoncepcyjne nie zabezpieczają tak skutecznie jak złożone środki antykoncepcyjne przed wystąpieniem ciąży pozamacicznej. Zdarza się ona jednak rzadko. Istnieją również badania, które sugerują, że zastrzyk progestagenowy (Depo-Provera) może wpływać na zmniejszenie gęstości kości. Nie udowodniono, czy powoduje to większą częstotliwość złamań wśród kobiet stosujących tę metodę antykoncepcyjną.

Antykoncepcja hormonalna a ryzyko wzrostu masy ciała

Wiele kobiet, które zastanawiają się nad wyborem odpowiedniej antykoncepcji obawia się, że stosowanie hormonów może prowadzić do wzrostu masy ciała. W ulotkach tabletek często podaje się przyrost masy ciała jako jeden ze zgłaszanych działań niepożądanych. Jednak zdaniem części naukowców nie ma wiarygodnych dowodów na to, aby stosowanie tabletek antykoncepcyjnych zwiększało ryzyko przybrania na wadze.

W większości badań kontrolowanych, poświęconych wpływowi stosowania dwuskładnikowych pigułek antykoncepcyjnych na przyrost masy ciała, nie znaleziono ani mechanizmów, na jakich mogłoby się opierać to zjawisko, ani nie stwierdzono rzeczywistego przyrostu masy ciała u kobiet stosujących dwuskładnikowe pigułki antykoncepcyjne (w porównaniu z kobietami niestosującymi antykoncepcji hormonalnej)

M. L. Medard, Czy antykoncepcja hormonalna może być czynnikiem sprzyjającym zwiększeniu masy ciała u kobiet?

Z drugiej jednak strony przyrost masy ciałą jest najczęstszym powodem dla którego kobiety decydują się zaprzestać stosowania dwuskładnikowych tabletek. Jednak zdaniem większości badaczy przyrost masy ciała u pacjentek stosujących wiele lat tabletki antykoncepcyjne, jest porównywalny do zwiększenia masy ciała u innych kobiet, które nie stosują antykoncepcji hormonalnej. Jest on zazwyczaj związany ze spowolnieniem metabolizmu i starzeniem się organizmu.

Zdaniem badaczy również inne hormonalne metody antykoncepcji, takie jak minipigułki, plastry, czy krążki nie powodują przyrostu masy ciała. Jedyny środek antykoncepcyjny, który ma potwierdzony badaniami wpływ na wzrost wagi to hormonalny zastrzyk domięśniowy (Depo-Provera). W grupie kobiet, które stosowały zastrzyki większy był odsetek pacjentek które przybrała na wadze 3 kilogramy rocznie, niż wśród pacjentek niestosujących antykoncpecji. W badaniu porównawczym przyrostu masy ciała u kobiet przez 5 lat stosujących zastrzyki hormonalne i wkładki antykoncepcyjne zawierające lewonorgestrel, wykazano, że kobiety stosujące obie te metody przybrały na wadze, jednak w przypadku pacjentek stosujących zastrzyki wzrost masy ciała był znacznie wyższy (średnio o 4,3 kg w ciągu 5 lat, podczas kiedy pacjentki używające wkładek utyły w tym czasie średnio 1,8 kg).

Źródła:

Jak działa nasz serwis?
Wybierasz lek
Wypełniasz formularz medyczny
Lekarz wystawia receptę
Lek jest wysyłany z apteki
Darmowa dostawa